รู้หรือยัง? อายุน้อยก็เป็นโรคหัวใจได้นะ!

โรคหัวใจและหลอดเลือดไม่ได้เป็นเรื่องของผู้สูงอายุเพียงอย่างเดียว ปัจจุบันพบภาวะหัวใจขาดเลือด หัวใจเต้นผิดจังหวะที่อันตราย และหลอดเลือดหัวใจตีบตั้งแต่อายุน้อยมากขึ้น ทั้งในคนวัย 20 30 และ 40 ปี คนอายุน้อยอาจมีความเสี่ยงจริงจากพันธุกรรม ประวัติครอบครัว ไลฟ์สไตล์ โรคประจำตัว ความเครียดเรื้อรัง การนอนไม่พอ และพฤติกรรม เช่น การสูบบุหรี่หรือการใช้บุหรี่ไฟฟ้า ข่าวดีคือความเสี่ยงเหล่านี้มักค่อย ๆ สะสมอย่างเงียบ ๆ เป็นเวลาหลายปี การรู้ตัวเร็วจึงเปิดโอกาสให้ปรับเปลี่ยนได้ก่อนที่จะเกิดเหตุฉุกเฉิน ประเด็นสำคัญ - ความเสี่ยงโรคหัวใจเริ่มได้ตั้งแต่วัยผู้ใหญ่ตอนต้น รายงานทางวิชาการของ American Heart Association ระบุว่าเกือบครึ่งหนึ่งของผู้ใหญ่อายุ 20-44 ปี มีปัจจัยเสี่ยงหัวใจและหลอดเลือดอย่างน้อยหนึ่งอย่าง เช่น ความดันสูง ไขมันสูง อ้วน หรือเบาหวาน - ปัจจัยเสี่ยงส่วนใหญ่ปรับเปลี่ยนได้ ทั้งการสูบบุหรี่ บุหรี่ไฟฟ้า อาหารที่ไม่เหมาะสม การไม่ออกกำลังกาย น้ำหนักเกิน ความดันสูง น้ำตาลสูง และความเครียดที่ไม่ได้จัดการ - ประวัติครอบครัวและพันธุกรรมเปลี่ยนไม่ได้ แต่การรู้ช่วยให้คุณและแพทย์วางแผนตรวจได้เร็วและตรงจุดมากขึ้น - ภาวะไขมันในเลือดสูงจากพันธุกรรม (familial hypercholesterolemia) เป็นสาเหตุทางพันธุกรรมที่พบบ่อยแต่มักไม่ได้รับการวินิจฉัย ทำให้ LDL สูงมากและเกิดหัวใจขาดเลือดตั้งแต่อายุน้อย แต่รักษาได้เมื่อตรวจพบ - อาการเจ็บแน่นหน้าอกรุนแรงเฉียบพลันหรือหายใจไม่ออกเป็นภาวะฉุกเฉิน ในประเทศไทยให้โทร 1669 ทันที ทำไมโรคหัวใจจึงเกิดในคนอายุน้อยได้ ความเชื่อที่ว่าโรคหัวใจเป็นเรื่องของผู้สูงอายุเท่านั้นล้าสมัยไปแล้ว คราบไขมันในหลอดเลือด (atherosclerosis) เริ่มก่อตัวได้หลายสิบปีก่อนจะมีอาการ กระบวนการที่นำไปสู่หัวใจขาดเลือดตอนอายุ 45 ปี จึงมักเริ่มตั้งแต่วัยรุ่นหรือวัย 20 ปี ภาวะอ้วน เบาหวานชนิดที่ 2 ความดันสูง และภาวะก่อนเบาหวานที่พบมากขึ้นในคนอายุน้อย ร่วมกับการนั่งนาน อาหารแปรรูป ความเครียดเรื้อรัง และบุหรี่ไฟฟ้า ทำให้คนอายุน้อยจำนวนมากเข้าสู่วัย 30-40 ปี โดยที่หลอดเลือดเริ่มเสื่อมสภาพแล้ว ช่วงเปลี่ยนผ่านจากวัยรุ่นสู่วัยผู้ใหญ่ตอนต้นจึงถือเป็นช่วงเวลาสำคัญในการดูแลหัวใจ ปัจจัยเสี่ยงที่ปรับเปลี่ยนได้ - การสูบบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า ทั้งสองอย่างทำลายผนังหลอดเลือดและเพิ่มโอกาสเกิดลิ่มเลือด ไม่มีระดับที่ปลอดภัย - อาหารที่ไม่เหมาะสม น้ำตาลสูง แป้งขัดสี เค็มจัด และไขมันอิ่มตัวหรือไขมันทรานส์สูง - ไม่ออกกำลังกายและการนั่งนานต่อเนื่อง - น้ำหนักเกินและภาวะอ้วน โดยเฉพาะไขมันสะสมรอบเอว - ความดันโลหิตสูง ซึ่งมักไม่มีอาการ - น้ำตาลในเลือดสูง ภาวะก่อนเบาหวาน และเบาหวานชนิดที่ 2 - ไขมัน LDL สูงและ HDL ต่ำ - ความเครียดเรื้อรังและสุขภาพจิตที่ไม่ได้ดูแล - นอนไม่พอหรือคุณภาพการนอนไม่ดี และภาวะหยุดหายใจขณะหลับที่ไม่ได้รักษา - การดื่มแอลกอฮอล์มากเกินไป ปัจจัยเสี่ยงที่ปรับเปลี่ยนไม่ได้ - ประวัติครอบครัวเป็นโรคหัวใจตั้งแต่อายุน้อย เช่น หัวใจขาดเลือด อัมพาต หรือเสียชีวิตเฉียบพลันในญาติสายตรง (พ่อหรือพี่น้องชายก่อนอายุ 55 ปี แม่หรือพี่น้องหญิงก่อนอายุ 65 ปี) ถือเป็นสัญญาณเตือนสำคัญ - ภาวะที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรม รวมถึง familial hypercholesterolemia และโรคกล้ามเนื้อหัวใจหรือหัวใจเต้นผิดจังหวะบางชนิดที่ถ่ายทอดในครอบครัว - อายุและปัจจัยเฉพาะบุคคลอื่น ๆ สิ่งเหล่านี้เปลี่ยนไม่ได้ แต่การรู้มีพลังมาก เพราะเป็นสัญญาณให้คุณและแพทย์เริ่มตรวจเร็วขึ้นและใส่ใจปัจจัยที่ปรับได้มากขึ้น หมายเหตุพิเศษเรื่องภาวะไขมันในเลือดสูงจากพันธุกรรม (FH) FH เป็นภาวะทางพันธุกรรมที่ทำให้ LDL สูงมากตั้งแต่แรกเกิด พบบ่อยกว่าที่หลายคนคิด คือประมาณ 1 ใน 250 คน แต่ผู้ที่เป็นส่วนใหญ่ยังไม่รู้ตัว เนื่องจากร่างกายกำจัด LDL ได้ไม่ดี ไขมันจึงสะสมในหลอดเลือดตั้งแต่วัยเด็ก และอาจนำไปสู่หัวใจขาดเลือดตั้งแต่อายุน้อยผิดปกติหากไม่ได้รับการรักษา FH ถ่ายทอดแบบ autosomal dominant ดังนั้นพ่อแม่ พี่น้อง หรือลูกของผู้ที่เป็น FH มีโอกาสราวครึ่งหนึ่งที่จะเป็นด้วย ข่าวดีคือ FH ตรวจพบได้ด้วยการเจาะเลือดดูระดับไขมันอย่างง่าย (และยืนยันได้ด้วยการตรวจพันธุกรรม) และรักษาได้ การปรับพฤติกรรมตั้งแต่เนิ่น ๆ ร่วมกับยา เช่น สแตติน ภายใต้การดูแลของแพทย์ ช่วยลดความเสี่ยงได้มาก สัญญาณที่บ่งชี้ว่าอาจมี FH ในครอบครัว ได้แก่ LDL สูงมาก มีคนในครอบครัวเป็นโรคหัวใจตั้งแต่อายุน้อย หรือมีก้อนไขมันสะสมที่เส้นเอ็นหรือรอบดวงตา สัญญาณเตือนที่ไม่ควรมองข้าม ควรรีบพบแพทย์ การรู้จักสัญญาณเตือนช่วยรักษาชีวิตได้ ทั้งของตัวเองและคนรอบข้าง อาการฉุกเฉิน (โทร 1669 ในประเทศไทยทันที) - เจ็บ แน่น หรือรู้สึกบีบรัดที่หน้าอกอย่างรุนแรงและเฉียบพลัน อาจร้าวไปที่แขน คอ กราม หรือหลัง - หายใจไม่ออกเฉียบพลัน - แน่นหน้าอกร่วมกับเหงื่อแตก คลื่นไส้ หน้ามืด หรือรู้สึกเหมือนจะหมดสติ อย่าขับรถเอง ให้โทรเรียกรถฉุกเฉินเพื่อให้เริ่มการรักษาระหว่างทาง อาการเตือนอื่นที่ควรรีบไปพบแพทย์ - อ่อนเพลียผิดปกติหรือมากผิดปกติ - เหนื่อยหอบเวลาทำกิจกรรมประจำวัน - ใจสั่น หัวใจเต้นเร็ว แรง หรือผิดจังหวะ - แน่นหน้าอกเวลาออกแรงและดีขึ้นเมื่อได้พัก ผู้หญิงควรระวังเป็นพิเศษ เพราะอาจไม่มีอาการเจ็บหน้าอกแบบคลาสสิก อาการอาจไม่ชัดเจน เช่น หายใจลำบาก อ่อนเพลียผิดปกติ (มักเป็นหลายวันหรือหลายสัปดาห์ก่อนหน้า) คลื่นไส้ หรือปวดที่กราม คอ หลังส่วนบน หรือลิ้นปี่ ซึ่งง่ายต่อการเข้าใจผิดว่าเป็นกรดไหลย้อน ไข้หวัด หรือความเครียด จึงมักถูกมองข้าม หากรู้สึกว่ามีบางอย่างผิดปกติอย่างรุนแรง ควรรีบไปพบแพทย์ การตรวจคัดกรองและการป้องกัน เพราะความเสี่ยงหัวใจในระยะแรกมักเงียบ การตรวจคัดกรองจึงเป็นวิธีค้นพบได้ทันเวลา การตรวจพื้นฐานที่เหมาะสมสำหรับคนอายุน้อย ได้แก่ - ความดันโลหิต - ไขมันในเลือด (คอเลสเตอรอลรวม LDL HDL และไตรกลีเซอไรด์) - น้ำตาลในเลือด (น้ำตาลขณะอดอาหารหรือ HbA1c) - น้ำหนัก รอบเอว และดัชนีมวลกาย - การรู้และบันทึกประวัติครอบครัว ซึ่งเป็นเครื่องมือที่มีประโยชน์มากและไม่มีค่าใช้จ่าย หากมีประวัติครอบครัวชัดเจนหรือปัจจัยเสี่ยงสูง แพทย์อาจแนะนำการตรวจเพิ่มเติมหรือเร็วขึ้น เช่น คลื่นไฟฟ้าหัวใจ หรือการประเมินโดยแพทย์เฉพาะทาง การป้องกันมีพลัง และไม่มีคำว่าเริ่มเร็วเกินไป - ไม่สูบบุหรี่และไม่ใช้บุหรี่ไฟฟ้า และหลีกเลี่ยงควันบุหรี่มือสอง - ออกกำลังกายอย่างน้อย 150 นาทีต่อสัปดาห์ในระดับปานกลาง (หรือ 75 นาทีในระดับหนัก) ร่วมกับการฝึกความแข็งแรงของกล้ามเนื้ออย่างน้อย 2 วันต่อสัปดาห์ และลดการนั่งนาน - กินอาหารที่ดีต่อหัวใจ เน้นผัก ผลไม้ ธัญพืชไม่ขัดสี ถั่ว ปลา และไขมันดี ลดน้ำตาล เกลือ และอาหารแปรรูปสูง - รักษาน้ำหนักและรอบเอวให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสม - นอนหลับให้เพียงพอ (ผู้ใหญ่ส่วนใหญ่ต้องการราว 7-9 ชั่วโมง) และปรึกษาแพทย์หากนอนกรนหรือสงสัยภาวะหยุดหายใจขณะหลับ - จัดการความเครียดและดูแลสุขภาพจิต - ควบคุมความดัน น้ำตาล และไขมันให้อยู่ในเกณฑ์ดีตามคำแนะนำของแพทย์ การดูแลอย่างใจเย็นและสม่ำเสมอดีกว่าการตื่นตระหนก การเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ อย่างต่อเนื่องตลอดหลายปีช่วยปกป้องหัวใจได้มากกว่าความกังวลเพียงชั่วครั้งชั่วคราว เชื่อมต่อกับบริการ Health Plus Global หากต้องการเข้าใจความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดของตนเอง Health Plus Global มีบริการตรวจสุขภาพเชิงป้องกัน รวมถึงการตรวจความดัน ไขมัน และน้ำตาลในเลือด และบริการด้านพันธุกรรม เช่น Genechecks / Health Risk Advanced ที่ช่วยเพิ่มมุมมองระดับ DNA เพื่อประกอบการวางแผน โดยควรใช้ร่วมกับประวัติครอบครัว ผลเลือด และไลฟ์สไตล์ ทั้งนี้เป็นเครื่องมือประกอบการวางแผน ไม่ใช่การวินิจฉัยโรคหัวใจโดยลำพัง หมายเหตุด้านความปลอดภัย บทความนี้เป็นข้อมูลเพื่อการศึกษาและการคัดกรองเชิงป้องกันเท่านั้น ไม่ใช้แทนการวินิจฉัยหรือการรักษาจากแพทย์ และไม่มีการตรวจหรือแผนปรับพฤติกรรมใดที่รับประกันได้ว่าจะไม่เกิดโรคหัวใจ หากมีอาการเจ็บแน่นหน้าอกรุนแรงเฉียบพลัน หายใจไม่ออก หน้ามืดเป็นลม หรืออาการเฉียบพลันอื่น ๆ ให้โทร 1669 (ประเทศไทย) หรือไปห้องฉุกเฉินทันที แหล่งข้อมูลอ้างอิง - American Heart Association - Cardiovascular health in the transition from adolescence to emerging adulthood (scientific statement): https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/JAHA.124.039239 - American Heart Association - Warning signs of a heart attack: https://www.heart.org/en/health-topics/heart-attack/warning-signs-of-a-heart-attack - American Heart Association - Heart attack symptoms in women: https://www.heart.org/en/health-topics/heart-attack/warning-signs-of-a-heart-attack/heart-attack-symptoms-in-women - American Heart Association - Recommendations for physical activity in adults: https://www.heart.org/en/healthy-living/fitness/fitness-basics/aha-recs-for-physical-activity-in-adults - CDC - About familial hypercholesterolemia: https://www.cdc.gov/heart-disease-family-history/about/about-familial-hypercholesterolemia.html - NHGRI (genome.gov) - About familial hypercholesterolemia: https://www.genome.gov/Genetic-Disorders/Familial-Hypercholesterolemia - WHO - Cardiovascular diseases (CVDs) fact sheet: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds) - Health Plus Global - Heart disease article: https://www.healthplusglobal.co.th/content/30317/heart-disease - Health Plus Global - Genechecks: https://www.healthplusglobal.co.th/genechecks